ⓘ Greqishtja e lashtë

Akarnania

Akarnania eshte rajon perendimor i Greqise qendrore qe shtrihet pergjate detit Jon, ne perendim te Etolise, me te cilen e ndan lumi Ahelous, ne veri te Gjirit te Kalidonit, qe eshte hyrja per ne Gjirin e Korintit. Sot ajo formon pjesen perendimore te njesise rajonale te Etoli-Akarnania. Kryeqyteti dhe qyteti kryesor ne kohet e lashta ishte Stratos. Ana veriore e Akarnanise konsiderohej pjese e rajonit te Epirit.

Nekropoli

Nekropoli) eshte nje varreze e madhe, e projektuar me monumente te hollesishme te varrit. Emri rrjedh nga Greqishtja e Lashte νεκρόπολις nekropoli, fjale per fjale do te thote "qyteti i te vdekurve". Termi zakonisht nenkupton nje vendvarrim te veçante ne nje distance nga nje qytet, ne krahasim me varret brenda qyteteve, te cilat ishin te zakonshme ne vende dhe periudha te ndryshme te historise. Ato jane te ndryshme nga fushat e varreve, te cilat nuk kishin struktura ose shenjues mbi toke. Ndersa fjala perdoret me se shpeshti per vendet antike, emri u ringjall ne fillim te shekullit XIX dhe ...

Litra

Nje litra eshte nje monedhe e vogel argjendi e perdorur ne kolonite e Greqise se Lashte ne pergjithesi dhe veçanerishte ne Sicili. Si monedhe, litra ishte e barasvlershme ne vlere me ate te obol-it dhe peshonte sa nje e treta e nje libre romake, d.m.th. 109.15 gram. Ne argjend, monedha peshonte 0.87 gram dhe ishte e barabarte me nje te pesten e nje drahmeje. Ne shekullin e III-te, ne Dhiaten Re apokrifike, teksti i njohur si Veprat e Tomasit, Jezusi shet Tomasin te nje tregtare Indian "per tre litrae argjendi te pastampuara". Ne Talmud, litra eshte nje njesi matese, ekuivalente e 60 shekel ...

                                     

ⓘ Greqishtja e lashtë

Greqishtja e lashte eshte gjuhe e shkruar Indo-Evropiane me rrenje ne gjuhen qe flisnin greqishtfolesit dhe ka histori te dokumentuar prej 3400 vitesh. Shkrimi dhe gramatika e greqishtes se lashte eshte zhvilluar vazhdimisht dhe disa pika te theksuara te ketij zhvillimi nga gjuhetaret e shkolluar jane klasifikuar dhe per qellime studimore edhe jane emertuar. Keto emertime zakonisht jane bere duke i shtuar emrit te greqishtes si mbiemra emrat e fisit, dijetareve, hapesirave, etj. qe kane marre fronin e zhvillimit te gjuhes apo sundimit ne hapesiren e Ballkanit perendimore. Keshtu qe studiuesit, me Greqishten e lashte kuptojne gjuhen apo variantet e saj te shkruara, si gjuhe e qyteterimit te atehershem te popullit te Ballkanit perendimore ne trojet e Greqise se sotshme dhe me gjere. Po ashtu nje variant gjitheperfshires i greqishtes se lashte ishte edhe gjuhe e dyte ne nje pjese te madhe te Perandorise Romake dhe eshte gjuhe zyrtare e disa kishave te sotshme ortodokse. Kjo gjuhe studiohet ne shkolla e universitete ne mbare boten qe nga koha e Rilindjes.

Edhe greqishtja e lashte sikurse latinishtja hyne ne grupin e gjuheve te vdekura. Ate e gjejme ne drejtime te ndryshme shkencore ekzakte dhe shoqerore.

                                     

1. Fillet e shkrimit ne Ballkan

Edhe ne Ballkan sikurse ane tjera te planetit kur eshte fjala per fillet e gjuheve te shkruara ato kerkohen ne shenja te krijuara dhe te vizatuara, te gdhendura etj. nga pjesetare qe jetonin ne ato troje ku me vone flitet per gjuhe te shkruar. Kete histori e kane po thuaj se gjitha gjuhet e folura, folesit te cilave kane arritur te krijojne marreveshje per interpretimin pake a shume te njejte te shenjave. Nje gjuhe e tille, qe me kalimin e kohes ne bote u be e njohur nen emrin greqishtja e lashte ishte edhe gjuha e cila per nje kohe te gjate ishte gjuhe e shkruar e Ballkanit perendimor dhe ne kohen me te re u shpalle si gjuhe e vdekur.

                                     

2. Nga pellazgjishtja e folur ne greqi shte te shkruar

ARVANITIKA PASARDHESE E GREQISHTES ANTIKE

Nje italian, i mire-formuar ne shkollat e larta, eshte ne gjendje ta kuptoje nje tekst ne latinishten e vjeter. Po nje grek?. Greket e vjeter dhe Iliret rrjedhin nga i njejti popull, ai Pellazgjik, i cili i takon kultures Seltike Hofshtat. Nje grek i shkolluar mundet ta lexoje nje tekst te vjeter grek me greqishten e re?. E nje shqiptar, duke mos e njohur greqishten e vjeter, por vetem me gegerishte a mundet te lexoje nje tekst te vjeter Dorik? Pyetja mund te shtrohet madje krejt ndryshe: ka ne te vertete ndonje gjuhe ne Ballkan, qe e ndihmon nje njeri i cili kurre nuk ka mesuar greqishten e vjeter, te kuptoje tekstet e vjetra greke? Kjo eshte nje pyetje qe me ka munduar shume: Le ta provojme te lexojme poetet e vjeter greke me gjuhen shqipe, dialektin Geg. Edhe pse kane kaluar mbi 3 mije vite, ka fragmente te Iliades, apo veprave te tjera te lashtesise greke, qe mund te lexohen me ndihmen e dialektit GEG te gjuhes shqipe. Rastesi?! Mendoj se jo.

ΜΗΝΙΝ ΑΕΙΔΕ ΘΕΑ ΠΗΛΙΑΔΕΩ ΑΧΙΛΛΗΟΣ,

Ménin aéith thea péliatheo ahillios Greqishtja e vjeter

Menin e ajtht thuja kendoja Pelidit per Akilin, Shqip-Dialekti Geg

ΟΥΛΟΜΕΝΗΝ Ή ΜΥΡΙΑ ΑΧΑΙΟΙΣ ΑΛΓΕ ΕΘΗΚΕ,

Oulomenen’i mypia ahaiois alge’ethike,

Oumendjen ma mpin ajEnjtme aq ethe,

ΠΟΛΛΑΣ Δ ΙΦΘΙΜΟΥΣ ΨΥΧΑΣ ΑΙΔΙ ΠΡΟΙΑΨΕΝ ΗΡΩΩΝ,

Palas difthimos psyhas aidi proiapsen iroon

Palas dif-trimat shpirtra hadit zbrapjes Irane

ΑΥΤΟΥΣ ΔΕ ΕΛΩΡΙΑ ΤΕΥΧΕ ΚΥΝΕΣΙΝ ΟΙΩΝΟΙΣΙ ΤΕ ΠΑΣΙ.

aytois the eloria teyhe kinesin oionoisi te pasi

Ato heronj tejneQe kinesin Ishin ujosurkrire me pas.

ΔΙΟΣ ΔΕ ΕΤΕΛΕΙΕΤΟ ΒΟΥΛΗ.

thios the eteleieto boini

dhera dhe eter i lehte bere

ΕΞ ΟΥ ΔΗ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΔΙΑΣΤΗΤΗΝ ΕΡΙΣΑΝΤΕ

Eksoj thi ta prota thiasteten erisante

Eksoj E ksisoj thi Thenia e Prota fatit edhte thene.

ΑΤΡΕΙΔΗΣ ΤΕ ΑΝΑΞ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΔΙΟΣ ΑΧΙΛΛΕΥΣ.

Atreithes te anaksanthron kai dios ahilleis

Arteus mbretne fron qaj te dios-te diturin zoterine akil

Perkthimi ne gjuhen e sotme shqipe:

Merine e hidhur kendoni per Pelidin Akil,

Mendja mpihet me aq Dhembje ethe,

Se palas trimat e medhenj Hadit rane

Ata heronj u shkrine, dhera dhe ajer u bene

E kesisoj nga forca e fatit qe thene,

Arteu mbreti ne fron-zotin Akil te qaje.

Simonide

ΕΣΤΙ ΤΙΣ ΛΟΓΟΣ

esti tis logos

Eshte tis ne log

ΤΑΝ ΑΡΕΤΑΝ ΝΑΙΕΙΝ.

Tan aretan naiens

Te gjithe heshtur Nejn rrine,

ΔΥΣΑΜΒΑΤΟΙΣ ΕΠΙ ΠΕΤΡΑΙΣ.

Thysambatis epi petrais

I thyer epi permbi peta Gure

ΑΓΝΑΝ ΔΕ ΜΙΝ ΘΕΑΝ

Agna the min thean

Ankthit nuk mund ta thonin

ΧΩΡΟΝ ΑΓΝΟΝ ΑΜΦΕΠΕΙΝ.

Ksoron ag-gnon amfepein

Ksisoj te aguarit amfepsen,

ΟΥΔΕ ΠΑΝΤΩΝ ΒΛΕΦΑΡΟΙΣ

oyde panton blefarois

ΘΝΑΤΩΝ ΕΣΟΠΤΟΣ,

Thnaton esoptos

Ω ΜΗ ΔΑΚΕΘΥΜΟΣ ΙΔΡΩΣ o mè dakethimos idros,

ΕΝΔΟΘΕΝ ΜΟΛΗ

endothen mole te thenat moleqin-percellojne

ΙΚΗ Τ ΕΣ ΑΚΡΟΝ ΑΝΔΡΕΙΑΣ.

ike t’est akron andrejas

rrugetikjet e akteve te medha.

Ka vetem nje thenie ne log,

Teksa te gjithe ne heshtje te degjojne,

Te ulur ne shkallet prej guri,

Ankthin askush nuk mund ta thote,

Kesisoj agimi Zgjimi I mendimit eshte mbreteror,

Mbi toket e bekuar, Per te gjithe te vdekshmit,

Qe nuk mund ta kene,

Me perjashtim te atyre,

Qe njohin te thenatvertetat qe djegin,

Per rruget e akteve te medha

Solon

Eunomia TAΥTA ΔIΔAΞAI ΘΥMOΣ AΘHNAIOΥΣ ME KEΛEΥEI,

tayta didaksai dhymos athenaiojs me keleyei

Keto gjera te thena athinjote te lindur,

ΩΣ KAKA ΠΛEIΣTA ΠOΛEI ΔΥΣNOMIH ΠAΡEXEI,

Os kaka pleista polei disnomié papehei

ose i kane pelqyer boll qenies time prap-seprap,

EΥNOMIH AE EΥKOΣMA KAI AΡTIA ΠANTA AΠOΦAINEI eynomié ae eykosma kai artia panta apophiaine

Emero aq veçanti qe ka arti shume te Pohime te qena

KAI T `AMA TOIΣ` AΔIKOIΣ `AMΦITIΘHΣI ΠEΔAΣ

kai t’ama tois adikois’amphitithési pedas

Qan ama tende shpirti yt apothezen gaton,

TΡAXEA ΛEIAINEI, ΠAΥEI KOΡON, ΥBΡIN AMAΥΡOI,

trahea leiainei payeei koron, ybrin amayroi

Tradhtia e lenakeve paguan mire, ymri-ylli mbi nderi mbaroi,

Keto gjera te thena Athinjote te lindur,

I kane pelqyer boll qenies time po prape-se-prape,

Percakton sa veçanti ka arti me pohime te verteta,

Qan shpirti im tani dhe apoteozen e gaton,

Tradhtia e lenakeve paguhet mire, nderi mbaroi.

Gjuha ilire sipas shume studiuesve gjermane dhe franceze, nuk ka qene vetem se nje dege e grupit te gjuheve Dinarike, dhe se fiset qe emertohen si greke ose qytete-koloni greke nga studiuesit e sotem, flisnin dialekte te kelto-ilirishtes. Per kete studiues si Majer, Follmajer, Manianni etj mjaftoheshin ne nje logjike e thjeshte shkencore. Gjenden amfiteatro shume te medhenj bregdetin shqiptaro-dalmat qe vazhdojne gjer ne Austri. Cila do te ishte gjuha qe perdorej ne keto teatro, per popullsine autoktone. Dihet qe njerezit e thjeshte flisnin gjuhen popullore. Atehere nese gjuha popullore e Ilireve nuk ishte Gjuha dorike e Homerit dhe Eskilit, si e kuptonin ato lojen teatrale ne skene. A ishte e mundur qe aktoret te mbanin permendesh mijera vargje dhe tua transmetonin brezave te artisteve, pa i shkruar. Dihet qe Doret, quheshin ndryshe dhe Dardane, dhe dardanet konsideroheshin ne bibel si njerez shume te mençur. Termi grek, mos ishte nje sajim i mevonshem, sepse ne gadishullin Hemus kishte vetem popullsi ilire, dhe se te gjitha keto fise flisnit te njejten gjuhe, dhe shkruanin me te njejtat shkronja qe kishte shkruar dhe Homeri, Eskili Pesiodi etj. Vete ajo qe emertohet Greqi, nga bonoret vendas, quhej Hellada, qe ishte varianti femeror i emertimit Hemus. Dhe dihej qe Heilio dheH ilioili+ria, ishin e njejta fjale e shqiptuar ne dy dialekte te gjuhes se vjeter Dore, dhe ishte emertimi i yllit te mengjesit- perendeshes se dashurise Aferdites. Askush nuk ve ne dyshim sot, se emri Afrodita, perbehet nga dy fjale te mirefillta te fondit shqipes: Afro dhe Dita. Ardhja e dites-mengjes. Gjer me sot fakti qe mitologjia Dorike, Etolike dhe Jonike e epirote, shpjegohet vetem me gjuhen shqipe eshte quajtur si perkime te rastesishme. Por kur keto perkime arrijne gjer ne 90 per qind te gjithe mitologjise, çeshtja kompikohet, dhe rastesite kthehen ligj. Pra rastesia bie. Interesant eshte fakti qe vete fjala Helada nuk rezulton te jete e prejardhur nga fjala ElaEja, por nga fjala Hell, e Maqedonishtes se vjeter qe ne shqipen Geg do te thote Yll. Ne zonen Matit ne nendialektin de Gurres se Madhe, ka nje mallkim qe duhet te jete i fondit pellazgjike:" te u shoft helli” Tu shofte ylli. Ne mitologjine shqiptare, çdo njeri ka nje yll pergjegjes ne qiell. Kur ky yll shuhet, njeriu vdes.

                                     

3.1. Pasqyrimet e greqishtes se lashte ne gjuhet e sotshme Dallimi i greqishtes se vjeter me ate te sotmen

Gjuha e lashte greke, nga ana e fjalorit si dhe nga ana e sintakses dhe morfologjise gjendet me afer me greqishten e sotme sesa italishtja me latinishten. Gjuha greke nga fakti se eshte dokumentuar shume heret Mikenasit dhe ka qene e shkruar, por problemi eshte se gjuha mikenase ishte e shkruar ne kohen qe herodoti thoshte se greqia banohej nga pellazget se dialektet eole dhe jonike u shkeputen nga pellazgjishtja. Ne kete kuptim greqishtja permban te njejtin fond morfologjik dhe te fjalorit qe nga koha e Homerit deri me sot.

Disa fjale te gjuhes greke mikenase jane: αναξ mbret, sot ανακ τορο, βασιλευς sot βασιλιας etj. Vetem se basileus ne periudhen mikenase nuk ishte mbret,se mbreti quhej vanas,kurse basile ose pasile vinte pas mbretit si nje prej dinjitareve apo pjese e administrates.

Fjalor etimologjik i greqishtes se lashte me krahasime me gjuhet e tjera indoevropiane eshte ai i J. B. Hofmann GEW, 1950



                                     

3.2. Pasqyrimet e greqishtes se lashte ne gjuhet e sotshme Nje shembull

Perkthim: "Vete i bindur, provoj ti bej te bindur edhe te tjeret, qe te besojne, qe eshte shume veshtire, qe ta gjejme nje ndhimetar me mire per marrjen e kete pasurise per natyren e njeriut se dashurine."

Platoni ne Symposion
                                     
  • lutemi, ndryshojeni lidhjen në fjalë që të ridrejtojë direkt te faqja e duhur. Greqishtja ka këto kuptime: Gjuha Greke Greqishtja e lashtë Alfabeti grek
  • Narenët ose Narensët greqishtja e lashtë Ναρήνσιοι - Narénsioi apo Ναρήσιοι - Narésioi është emri i një fisi të ri ilir, i cili kishte prejardhjen
  • Manastiri nga Greqishtja e lashtë μοναστήριον monastērion është një ndërtesë ku jetojnë murgjit. Manastiri i Ardenices Manastiri i Mesopotamit Manastiri
  • nga Latin: apis, bletë dhe greqishtja e lashtë - λογία - logia, e njohur edhe si melitologjia nga greqishtja e lashtë μέλιττα, melitta, bletë dhe
  • Shumëfishat kanë prejardhje nga greqishtja e lashtë ndërsa nënfishat prejardhje latine.
  • Gorgonat, greqishtja e lashtë Γοργών Γοργώ Gorgon Gorgo është një krijesë femërore. Emri vjen nga greqishtja antike gorgós, që do të thotë e tmerrshme
  • Ditirambi nga greqishtja e lashtë διθύραμϐος - dithúrambos është këngë religjioze që këndohej në Greqinë antike nga kori i mashkujve dhe përcillej
  • për këtë gjuhë të bukur. Fjala lirikë e ka origjinën nga greqishtja - lyra që do të thotë një instrument i lashtë muzikor. Në këtë gjini shquhet dhe mbizotëron
  • quajtura centum p.sh. latinishtja, greqishtja keltishtja kundërshti që i ndan pastër, përjashtim bëhet për gjuhët e shuara tokarike Turkistani kinez
  • nga greqishtja e lashtë kthinë për ruajtje, kthinë e librave nën pronë private apo publike, në të cilën rregullisht bëhet ruajtja dhe mbledhja e librave